Koronar angioqrafiya: ürək damarlarına birbaşa baxış

Koronar angioqrafiya nədir

Ürək əzələsi öz qanını öz üzərində uzanan koronar arteriyalardan alır. Bu damarlar daralanda ürək yüklənmə zamanı kifayət qədər qan almır — insan bunu sinədə sıxılma, təzyiq, çiyinə və ya çənəyə yayılan ağrı, nəfəs darlığı kimi hiss edir.

Koronar angioqrafiya həmin damarların içərisini göstərən müayinədir. Bilek və ya qasıq arteriyasından nazik, yumşaq boru — kateter — yeridilir, ürəyin damar ağzına çatdırılır və oradan rentgen şüalarında görünən kontrast maddə verilir. Kontrast damarın içini doldurduğu saniyələrdə görüntü yazılır və damar ağacı ekranda bütün qolları ilə əks olunur.

Bir şeyi əvvəlcə deyim, çünki qəbulda ən çox verilən sual budur: bu, əməliyyat deyil. Sinə açılmır, kəsik qoyulmur, ümumi narkoz verilmir. Damara girmək üçün iynə boyda deşik kifayət edir, müayinə boyu siz oyaq olursunuz və həkimlə danışa bilirsiniz.

Mən bu müayinəni praktikamda — Lux İnternational Hospital-ın Kardiologiya şöbəsində — həm diaqnostik məqsədlə, həm də göstəriş olduqda eyni seansda müdaxiləyə keçmək üçün aparıram. Aşağıdakılar da elə həmin qəbulda izah etdiyim şeylərdir.

Başqa müayinələrin vermədiyi məlumat

EKQ (ürəyin elektrik fəaliyyətinin lentə alınması), exokardioqrafiya (ürəyin ultrasəs müayinəsi), Holter (ritmin bir gün ərzində davamlı qeydə alınması), yüklənmə testləri (ürəyin fiziki yükə cavabının yoxlanması) — bunların hamısı lazımlıdır və çox vaxt cavabı elə onlar verir. Ancaq onlar ürəyin işini göstərir: ritmi, əzələnin yığılmasını, qapaqları, yükə cavabı, işemiyanın (ürək əzələsinin qansızlıq vəziyyətinin) olub-olmadığını. Heç biri "daralma dəqiq hansı damarda, damarın hansı nöqtəsində və nə uzunluqdadır" sualına cavab vermir.

Koronar KT angioqrafiya damarları xaricdən, tomoqrafla görüntüləyir və xəstəlik ehtimalı aşağı-orta olan adamda daralmanı inkar etmək üçün güclü vasitədir. Onun məhdudiyyəti də var: damar divarı ağır əhəngləşibsə (kalsifikləşibsə) görüntü "korlanır" və daralma olduğundan böyük görünə bilər.

Klassik koronar angioqrafiya isə bunları göstərir:

• daralmanın yeri, uzunluğu və sayı;
• damarın tam tutulub-tutulmadığı, tutulmuşsa ürəyin bu bölgəni yan yollarla (kollaterallarla) nə dərəcədə qidalandırdığı;
• damar divarının əhəngləşmə dərəcəsi, kəskin əyilmələr, damarın müdaxilə üçün əlverişli olub-olmaması;
• əvvəllər qoyulmuş stentin (damarı içindən açıq saxlayan nazik metal şəbəkənin) içinin, yaxud cərrahi şuntun (bypass əməliyyatı zamanı qan üçün çəkilən yeni yolun) açıq qalıb-qalmadığı.

Ən mühüm fərq isə budur: angioqrafiya həm baxış, həm də müalicə yoludur. Şəkil çəkilən kimi tapılan daralmanı — göstəriş varsa və razılığınız alınıbsa — eyni giriş yerindən, elə həmin seansda balonla açıb stent qoymaq mümkündür. Damar ağır əhəngləşmişsə xüsusi burğulu texnika (rotablasiya) ilə hazırlanır, stent içində yenidən daralma olubsa dərman örtüklü balon istifadə edilir, sol əsas koronar arteriya (ürəyin sol yarısını qidalandıran əsas gövdə) kimi mürəkkəb bölgələr isə ayrıca planlaşdırma tələb edir.

Nə vaxt göstəriş olur

Angioqrafiya kağız üzərində göstərişə görə deyil, konkret adama görə təyin olunur. Ən çox rastlanan əsaslar bunlardır:

Təcili hallarda. Kəskin infarkt və ya kəskin koronar sindrom (ürəyi qidalandıran damarın qəfil daralması, yaxud tutulması ilə gedən vəziyyətlərin ümumi adı) şübhəsi olanda angioqrafiya gecikdirilmir — çünki tutulmuş damarı vaxtında açmaq ürək əzələsinin bir hissəsini xilas edir. Burada müzakirə mövzusu vaxtdır, göstəriş deyil.

Planlı hallarda.

• Dərman müalicəsi ilə keçməyən, gündəlik həyatı məhdudlaşdıran sinə ağrısı (stenokardiya).
• Qeyri-invaziv müayinələr geniş sahədə və ya yüksək riskli işemiyaya işarə edirsə.
• Şikayət az yüklənmədə yaranırsa, yaxud son həftələrdə açıq şəkildə ağırlaşırsa.
• Əvvəl stent qoyulmuş və ya şunt əməliyyatı olmuş xəstədə şikayət qayıdırsa.
• Səbəbi izah olunmayan ürək funksiyası azalmasında — uyğun klinik şəraitdə, koronar səbəbi aydınlaşdırmaq üçün.
• Bəzi ürək əməliyyatlarından əvvəl koronar damarların qiymətləndirilməsi tələb olunanda.

Bütün bu hallarda qərar bir göstəricidən deyil, şikayətin xarakteri, müayinə nəticələri, risk faktorları, böyrək funksiyası, yaş və xəstənin ümumi vəziyyəti birlikdə dəyərləndirildikdən sonra verilir.

Və nə vaxt göstəriş olmur

Bu bölmə çox vaxt yazılmır, halbuki qəbulda ondan daha çox danışırıq. Angioqrafiya hər kəsə avtomatik lazım olan müayinə deyil.

• Şikayəti olmayan, riski aşağı, testləri normal olan adama "hər şeyi bir yoxlatdıraq" məntiqi ilə angioqrafiya edilmir. Sağlam damarda daralma tapılmayacaq, amma girişin öz riski qalacaq.
• Yalnız narahatlıq və qorxu göstəriş deyil. Qorxu real problemdir və müzakirə edilməlidir, ancaq onun cavabı kateter deyil.
• Nəticə müalicə planını dəyişməyəcəksə. Əgər xəstə heç bir şəraitdə müdaxiləyə razı olmayacaqsa və ya ümumi vəziyyəti müdaxiləyə imkan vermirsə, şəkil çəkməyin praktik faydası olmur.
• Qeyri-invaziv qiymətləndirmə aparılmadan, kifayət qədər klinik əsas olmadan.
• Bəzi vəziyyətlərdə müayinə təxirə salınır — düzəldilməmiş ağır anemiya (qanazlığı), aktiv infeksiya, ciddi elektrolit pozulması, idarə olunmayan yüksək təzyiq, ağır böyrək çatmazlığı, kontrast maddəyə əvvəl ağır allergik reaksiya, hamiləlik. Bunların çoxu qəti qadağa deyil; hazırlıq və vaxt seçimi məsələsidir, təcili hallarda isə tərəzinin gözləri yenidən çəkilir.

Bilek, yoxsa qasıq?

İki giriş yolu var: bilek arteriyası (radial) və qasıq arteriyası (femoral). Bu gün planlı hallarda üstünlük adətən bilek yoluna verilir və bunun səbəbi rahatlıq deyil, təhlükəsizlikdir.

Bilek yolunun üstünlükləri:

• Arteriya səthdədir, birbaşa sümüyün üzərində uzanır — deşik yeri sıxıcı bilərziklə asan və nəzarətli şəkildə sıxılır. Buna görə ciddi qanaxma və böyük hematoma (dəri altında qan yığını) ehtimalı qasıq yoluna nisbətən azdır.
• Əlin qan təchizatı ikilidir: radial arteriya ilə yanaşı ulnar arteriya da işləyir. Ona görə müayinədən əvvəl əlin hər iki damardan qidalanmasını yoxlayırıq.
• Xəstə uzun saatlar arxası üstə uzanmır; çox vaxt qısa müddət sonra oturub ayağa qalxa bilir. Bu, xüsusən bel problemi, nəfəs darlığı, prostat şikayəti olan və yaşlı xəstələr üçün ciddi fərqdir.

Qasıq yolu nə vaxt seçilir:

• bilek arteriyası çox nazikdirsə, spazma (damarın büzülməsinə) meyllidirsə, əvvəlki müayinələrdən sonra tutulubsa;
• əl damarının anatomiyası kateterin ürəyə çatmasına imkan vermirsə;
• daha qalın alət və ya xüsusi texnika tələb olunan müdaxilələrdə;
• bilekdən girildikdən sonra texniki maneə çıxarsa — bu zaman elə müayinə vaxtı yol dəyişdirilir, bu uğursuzluq deyil, adi hal sayılır.

Qasıq yolunda deşik yeri dərinlikdə qalır, ona görə sıxıcı sarğıdan sonra bir neçə saat uzanmaq, ayağı düz saxlamaq lazım gəlir. Hansı yolun sizə uyğun olduğunu damarlarınıza baxdıqdan sonra deyirik — bu, əvvəlcədən verilmiş vəd deyil.

Hazırlıq: nəyi mütləq deməlisiniz, nəyi heç vaxt etməməlisiniz

Yemək və su

Adətən müayinədən bir müddət əvvəl yeməkdən saxlanmaq istənilir. Dəqiq müddəti sizə müayinəni aparan komanda deyir, çünki bu, müayinənin saatından, şəkərli diabetin olub-olmamasından və sakitləşdirmə planlaşdırılıb-planlaşdırılmamasından asılıdır. Həkim maye məhdudiyyəti qoymayıbsa, müayinədən əvvəlki gün normal su içmək faydalıdır — susuzluq böyrəyin kontrast yükünə davamını azaldır.

Dərmanlar — özbaşına dayandırmaq olmaz

Bunu ayrıca vurğulayıram, çünki səhv həm bu, həm əks istiqamətdə olur. Bəzi xəstələr "qan durulaşdırıcı içirəm, qanaxma olar" deyib dərmanı özü kəsir; bəziləri isə kəsilməli olduğunu bilmədən içməyə davam edir.

Qan durulaşdırıcı və laxtalanmaya təsir edən dərmanları, şəkər dərmanlarını dayandırmaq, davam etdirmək və ya dozasını dəyişmək qərarı yalnız həkimə aiddir. Stenti olan bir adamda dərmanın vaxtsız kəsilməsi ciddi nəticə verə bilər; başqa bir xəstədə isə eyni dərmanın müəyyən müddət saxlanması lazımdır. Şəkərli diabet dərmanlarının bir qismi müayinə günü müvəqqəti dayandırılır, çünki kontrast maddə ilə birlikdə böyrəyə əlavə yük yaradır — bunu da sizin əvəzinizə həkim planlaşdırır.

Ona görə qəbula gələndə içdiyiniz bütün dərmanların yazılı siyahısını gətirin: adları, dozaları, günün hansı saatında qəbul etdiyiniz. Qutuları özünüzlə gətirmək daha etibarlıdır. Bitki mənşəli və reseptsiz preparatları da yazın — onların da laxtalanmaya təsiri ola bilər.

Böyrək və allergiya — susmayın

Kontrast maddə böyrəklərdən xaric olunur. Böyrək funksiyanız zəifsə, bu barədə mütləq məlumat verilməlidir; müayinədən əvvəl böyrək göstəricilərini yoxlayırıq, kontrast həcmini mümkün olan minimuma endiririk və maye ilə hazırlıq planlayırıq.

Əvvəl hər hansı kontrast maddəyə reaksiya vermisinizsə — səpgi, qaşınma, dodaq şişməsi, tənginəfəslik, huşdan getmə — bunu müayinədən əvvəl deyin, nə qədər "kiçik" görünsə də. Belə hallarda ya əvvəlcədən hazırlıq aparılır, ya da yanaşma dəyişdirilir. Yod, dəniz məhsulları və dərman allergiyaları haqqında da soruşuruq.

Bunlardan başqa bilinməsi lazım olanlar: hamiləlik ehtimalı, əvvəlki ürək əməliyyatları və stentlər (varsa sənədləri gətirin), damar tutulmaları, insult (beyin qan dövranının kəskin pozulması) keçirmisinizsə bu barədə məlumat, qanaxma meyli, yaxın vaxtda keçirilmiş cərrahi əməliyyat.

Müayinə zamanı özünüzü necə hiss edəcəksiniz

Sizi masaya arxası üstə uzadırlar, qolunuz yanda uzanmış vəziyyətdə olur. Ürək ritmi, təzyiq və oksigen davamlı izlənir. Giriş yeri təmizlənir, üstünüzə steril örtük salınır.

• Yerli keyitmə vurulan anda diş həkimindəki iynəyə bənzər qısa bir göynəmə olur. Bu, müayinənin ən hiss olunan hissəsidir və bir neçə saniyə çəkir.
• Kateter damarın içində irəlilədikcə adətən heç nə duyulmur — damarın içi kateterin hərəkətini ağrı kimi qeyd etmir. Gözlənti ilə real hiss ən çox məhz bu nöqtədə fərqlənir.
• Kontrast verilən anda bədəndə bir neçə saniyəlik istilik dalğası olur, bəzən ağızda metal dad hissi qalır. Bu keçici hissdir və gözlənilən reaksiyadır, təhlükə əlaməti deyil.
• Sizdən dərin nəfəs almağı, nəfəsi qısa müddət saxlamağı, bəzən öskürməyi xahiş edə bilərlər — bu, görüntünün aydın olması üçündür.
• Görüntü cihazı başınızın və sinənizin üzərində hərəkət edir, yaxınlaşır. Səs və hərəkət narahat görünə bilər, amma sizə toxunmur.
• Həkim lazım bilsə yüngül sakitləşdirmə tətbiq olunur. Buna baxmayaraq siz oyaq qalırsınız və istədiyiniz vaxt danışıb narahatlığınızı deyə bilərsiniz. Sinədə sıxılma, ürəkbulanma, isitmə, hər hansı dəyişiklik olarsa dərhal bildirin — susmaq faydasızdır, komanda elə buna görə yanınızdadır.

Nə qədər davam edir

Yalnız diaqnostik məqsədlə aparılan koronar angioqrafiya adətən qısa çəkir — çox hallarda yarım saat ətrafında, texniki cəhətdən asan hallarda daha da az. Damar anatomiyası mürəkkəbdirsə, əvvəlki şuntlar qiymətləndirilirsə, yaxud eyni seansda balon və stent müdaxiləsinə keçilirsə vaxt uzanır.

Vacib bir fərq: masada keçən vaxt xəstəxanada keçən vaxtdan qısadır. Hazırlıq, müşahidə və giriş yerinin nəzarəti üçün gün planlaşdırılarkən bunu nəzərə alın və evə tək qayıtmağı planlaşdırmayın.

Müayinədən dərhal sonra

Bilekdən girilibsə: üzərinə sıxıcı bilərzik və ya təzyiq sarğısı qoyulur, saatlar ərzində tədricən boşaldılır. Əli ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlamaq, barmaqları yumşaq şəkildə oynatmaq, o əli qaldırmaqda-daşımaqda işlətməmək istənilir. Ayağa qalxmaq çox vaxt qısa müddət sonra mümkün olur.

Qasıqdan girilibsə: sarğı və ya bağlayıcıdan sonra bir neçə saat uzanmaq, ayağı bükmədən düz saxlamaq lazımdır. Bu, deşik yerinin etibarlı bağlanması üçündür; tez qalxmaq hematoma riskini artırır. Öskürmək, gülmək, ağır qaldırmaq istəyəndə əlinizi giriş yerinin üstünə basmağı öyrədirlər.

Hər iki halda: həkim əksini demirsə, su içmək faydalıdır — kontrast maddənin böyrəklərdən xaric olmasına köməkdir. Giriş yerində kiçik göyərmə, azca göynəmə və hərəkətdə həssaslıq olması gözləniləndir. Evə buraxılarkən nə vaxt duş qəbul edə biləcəyiniz, nə vaxt maşın sürməyin mümkün olduğu, hansı işlərdən bir neçə gün çəkinmək lazım gəldiyi izah olunmalıdır; izah olunmayıbsa, çıxmadan əvvəl mütləq soruşun. Nəticə şəkilləri və yazılı rəy də adətən sizə verilir. O rəyi saxlayın — sonrakı hər müayinədə lazım olacaq.

Evə buraxıldıqdan sonra nə vaxt gözləmək olmaz

Aşağıdakı hallar üçün səhəri gözləmək, "keçər" deyib yatmaq olmaz. Dərhal 103-ə zəng edin və ya müdaxilə olunan mərkəzə müraciət edin:

• giriş yerində şişkinlik sürətlə böyüyürsə, yaxud bir neçə dəqiqə möhkəm sıxmağa baxmayaraq qanaxma dayanmırsa;
• müayinə olunan əl və ya ayaq soyuyur, ağarır, keyləşir, güc itirirsə;
• sinə ağrısı və ya sıxılma qayıdırsa — xüsusən tərləmə, ürəkbulanma, nəfəs darlığı ilə birlikdə;
• yüksək hərarət, giriş yerində artan qızartı, isti şişkinlik, axıntı varsa;
• geniş səpgi, dodaq və ya dilin şişməsi, tənginəfəslik yaranıbsa;
• danışıqda pozulma, üzün əyilməsi, bir tərəfdə güc itkisi, huşun bulanması olarsa — bunlar insult əlamətləridir;
• sidik miqdarı gözlə görünəcək dərəcədə azalıbsa.

Kiçik göyərmə və giriş yerində məhdud həssaslıq bu siyahıya daxil deyil — onlar adətən özü keçir. Şübhə edirsinizsə zəng etmək düzgün seçimdir; yersiz narahatlıq olar deyə çəkinməyin.

Risklər barədə düz danışaq

Faydası olan heç bir müdaxilənin riski sıfır deyil; koronar angioqrafiya da istisna deyil. Rəqəm vermirəm və bunu bilərəkdən etmirəm: statistik faiz sizin riskinizi göstərmir. Real risk yaşınızdan, böyrək funksiyanızdan, damar anatomiyanızdan, ürək əzələsinin vəziyyətindən, digər xəstəliklərinizdən və müayinənin təcili olub-olmamasından asılıdır. Bunu ümumi mətn deyil, qəbulda sizin sənədlərinizə baxan həkim deyə bilər.

Bilinməsi lazım olanlar:

• Giriş yerinin fəsadları — qanaxma, hematoma, ağrı və həssaslıq; bilek yolunda arteriyanın müvəqqəti spazmı, bəzi hallarda sonradan tutulması. Bunlar ən çox rastlanan, adətən ən yüngül keçən qrupdur.
• Kontrast maddəyə reaksiya — yüngül səpgi və qaşınmadan ağır allergik reaksiyaya qədər. Ağır formalar nadirdir, otaqda bu vəziyyətə hazırlıq həmişə olur, ancaq keçmiş reaksiyanı əvvəlcədən bildirmək riski ciddi şəkildə azaldır.
• Böyrəyə yük — kontrastdan sonra böyrək funksiyasının müvəqqəti pisləşməsi. Böyrək xəstəliyi, şəkərli diabet, susuzluq və çox kontrast tələb edən uzun müdaxilələr bu ehtimalı artırır. Ona görə maye hazırlığı və kontrast həcminin minimuma endirilməsi boş formallıq deyil.
• Ritm pozğunluqları — müayinə zamanı ola bilər, çox vaxt keçicidir və dərhal müdaxilə olunur.
• Nadir, ancaq ciddi fəsadlar — damar divarının zədələnməsi, infarkt, insult, təcili cərrahi müdaxilə ehtiyacı, ölüm. Bunlar seyrəkdir, lakin sıfır deyil və razılıq sənədində elə buna görə yazılır.
• Şüa yükü — müayinə rentgen şüası ilə aparılır. Doza mümkün olan ən aşağı səviyyədə saxlanılır; hamiləlik ehtimalını buna görə soruşuruq.

Bu siyahının məqsədi qorxutmaq deyil. Məqsəd budur: siz razılıq verəndə nəyə razılıq verdiyinizi bilməlisiniz, və müayinədən sonra bədəninizdə nəyin gözlənilən, nəyin xəbərdarlıq siqnalı olduğunu ayırd edə bilməlisiniz.

Angioqrafiya başlanğıc müayinə deyil

Buna qayıdıram, çünki səhifənin əsas mesajı budur. Koronar angioqrafiya ürək qiymətləndirilməsinin sonuncu pillələrindəndir, birincisi deyil. Ondan əvvəl şikayətin xarakteri dinlənilir, müayinə olunur, EKQ çəkilir, qan göstəriciləri və risk faktorları qiymətləndirilir, exokardioqrafiya — ürəyin ultrasəs müayinəsi — aparılır, lazım olanda yüklənmə testi və ya koronar KT angioqrafiya edilir. Bu mərhələlərin çoxu heç angioqrafiyaya ehtiyac qalmadan cavab verir.

Angioqrafiya elə hallar üçündür ki, orada cavabı yalnız damarın içinə baxmaqla almaq mümkündür — və o cavab müalicənizi real olaraq dəyişəcək. Təcili vəziyyətlər ayrı söhbətdir: infarkt şübhəsində sıralama dəyişir, çünki orada vaxtın özü müalicənin bir hissəsidir.

Əgər sizə koronar angioqrafiya təklif olunubsa və qərardan əmin deyilsinizsə, əlinizdəki bütün müayinə nəticələri ilə kardioloq qəbuluna yazılın — göstərişin doğrudan da olub-olmadığını, varsa hansı yolla və nə vaxt aparılmasının uyğun olduğunu birlikdə dəyərləndirək.

Tez-tez verilən suallar

Qəbul və əlaqə