Qısa cavab

Ürək ritm pozuntusu ürəyin çox sürətli, çox yavaş və ya nizamsız döyünməsidir. Bir qismi xoşxassəlidir, bir qismi, məsələn atrial fibrilyasiya, insult riskini artırır. Fərqi yalnız müayinə göstərir: EKQ, 24–72 saatlıq Holter monitorinqi, yüklənmə testi, göstəriş olduqda elektrofizioloji müayinə. Bayılma, sinədə ağrı və ya güclü nəfəs darlığı varsa, 103 çağırılmalıdır.

Ritm pozuntusu nədir?

Ürək öz daxili elektrik sistemi ilə işləyir. Sağ qulaqcıqda — ürəyin yuxarı sağ kamerasında — yerləşən sinus düyünü ürəyin təbii sürət tənzimləyicisidir: o, impuls yaradır, impuls əzələ boyu yayılır və ürək yığılır. Bu elektrik axını pozulanda ritm ya sürətlənir, ya yavaşlayır, ya da nizamdan çıxır. Tibbdə buna aritmiya deyilir.

Aritmiya ayrıca bir xəstəlik deyil, bir qrup vəziyyətin ümumi adıdır. Onların bəzisi tam sağlam insanda da qeydə alınır və heç nə tələb etmir. Bəzisi isə ürəyin quruluşundakı problemin, qalxanabənzər vəzinin, qan azlığının, damar xəstəliyinin əlaməti olur. Problem bundadır ki, ikisi eyni cür hiss olunur. Məhz buna görə döyüntü hissinin özü diaqnoz deyil.

Hansı ritm pozuntusu təhlükəsizdir, hansı deyil?

Bunu şikayətin gücünə görə ayırmaq mümkün deyil, çünki hiss ilə təhlükə həmişə üst-üstə düşmür.

Bir insan gecə yatağa uzananda ürəyinin "atlandığını", sonra "boşluq" olduğunu güclü şəkildə hiss edir və müayinədə bu, xoşxassəli ekstrasistol — ürəyin növbədənkənar vurğusu — olur. Başqa bir insan heç nə hiss etmir, təsadüfən çəkilmiş EKQ-də — ürəyin elektrik fəaliyyətinin cihazla yazılmasında — atrial fibrilyasiya, yəni qulaqcıqların nizamsız titrəməsi aşkarlanır və bu, uzunmüddətli izləmə tələb edən vəziyyətdir.

Fərqi üç sual müəyyən edir:

  • ritm haradan başlayır — ürəyin yuxarı kameralarından, yəni qulaqcıqlardan, yoxsa aşağı kameralarından, yəni mədəciklərdən;
  • ürək əzələsi və qapaqları normaldırmı;
  • epizod zamanı qan dövranı pozulurmu — başgicəllənmə, göz qaralması, təzyiq düşməsi, bayılma var, yoxsa yox.

Bu suallara cavab söhbətlə deyil, qeydiyyat və görüntüləmə ilə verilir. Ona görə də "narahat olmalı deyiləm" qərarını da, "müalicə lazımdır" qərarını da müayinədən sonra vermək düzgündür.

Növlər sadə dillə

Sürətli ritm — taxikardiya

Sakit vəziyyətdə nəbzin dəqiqədə 100-dən yuxarı olması. Fiziki yüklənmə, hərarət, stress, ağrı, orqanizmdə mayenin azlığı zamanı nəbzin sürətlənməsi normal cavabdır və ürək xəstəliyi demək deyil.

Ayrı qrup isə qəfil başlayıb qəfil kəsilən, dəqiqədə 150–200 arasında "vuran" epizodlardır. Bunlar çox vaxt qulaqcıqlardan, yəni ürəyin yuxarı hissəsindən qaynaqlanan taxikardiyalar olur; tibbdə onlara supraventrikulyar taxikardiya deyilir. Diaqnoz üçün epizodu qeydiyyata almaq lazım gəlir — yəni ürəyi məhz döyündüyü anda "tutmaq". Mədəciklərdən qaynaqlanan sürətli ritmlər daha az rast gəlinir, ancaq daha diqqətli qiymətləndirmə tələb edir, xüsusən ürəkdə əvvəlki zədə və ya əzələ xəstəliyi varsa.

Yavaş ritm — bradikardiya

Nəbzin dəqiqədə 60-dan aşağı düşməsi. Uzun müddət idmanla məşğul olan insanlarda və yuxu zamanı bu normal ola bilər; belə hallarda şikayət də olmur.

Diqqət tələb edən variant odur ki, yavaş nəbzlə birlikdə davamlı yorğunluq, pilləkəndə tez tövşümə, göz qaralması, bayılma və ya bayılmaya yaxın hal olur. Bu, impulsun keçiriciliyində problemə — blokadaya işarə edə bilər. Nəbzə təsir edən dərmanlar, qalxanabənzər vəzinin zəif işləməsi, həmçinin qandakı duz-mineral, yəni elektrolit balansının dəyişməsi də ritmi yavaşladır. Ona görə həkimə gedərkən istifadə etdiyiniz bütün dərmanların siyahısı əlinizdə olmalıdır.

Nizamsız ritm

Nəbz gah tez, gah yavaş gəlir, aralarda "dayanma" hissi olur, biləkdə saymaq çətinləşir. Burada iki səbəb daha tez qarşıya çıxır: ekstrasistollar və atrial fibrilyasiya. Birinci qrup çox vaxt xoşxassəli olur, ikincisi ayrıca yanaşma tələb edir. İkisini bir-birindən yalnız EKQ və ya Holter qeydiyyatı — ritmin bir gündən üç günə qədər fasiləsiz yazılması — ayırır.

Atrial fibrilyasiya niyə ayrıca dayanır

Atrial fibrilyasiyada qulaqcıqlar nizamlı yığılmır, əvəzində çox tez və nizamsız titrəyir. Nəticədə qan qulaqcığın içində, xüsusən sol qulaqcığın çıxıntısında lazım olduğu kimi boşalmır və orada laxta yaranması üçün şərait formalaşır. Laxta qopub qan axını ilə beyin damarına düşərsə, insult, yəni beyin infarktı baş verir. Bu, atrial fibrilyasiyada ən çox narahatlıq doğuran nəticədir və elə buna görə bu diaqnoz qoyulanda müalicə iki istiqamətdə planlaşdırılır: ritmin və nəbzin idarə olunması, həm də laxtalanma riskinin qiymətləndirilməsi.

Risk hər xəstədə eyni deyil. Yaş, arterial təzyiq, şəkərli diabet, ürək çatışmazlığı, keçmiş insult kimi amillər kardioloqların istifadə etdiyi risk şkalaları ilə hesablanır və qanın laxtalanmasına təsir edən müalicənin lazım olub-olmadığı bu hesablamaya əsasən müzakirə edilir. Bu qərarı analiz və müayinə nəticələrini görən həkim verir. İnternetdə oxunan ümumi məlumata əsasən belə müalicəyə özbaşına başlamaq və ya onu kəsmək təhlükəlidir.

Bir cəhət də var: atrial fibrilyasiya epizodları qısa ola və heç bir şikayət verməyə bilər. Belə hallarda diaqnoz təsadüfi EKQ-də və ya uzunmüddətli ritm qeydiyyatında ortaya çıxır. Ailəsində bu diaqnoz olan, təzyiq xəstəliyi və ya ürək çatışmazlığı olan insanlarda nəbzin nizamına diqqət etmək faydalıdır.

Ürəkdən kənar səbəblər — əvvəlcə istisna edilir

Ritm şikayətlərinin bir hissəsinin mənbəyi ürək deyil. Bu səbəblər sadə üsullarla yoxlanılır və düzəldiləndə şikayət çox vaxt azalır:

  • Qalxanabənzər vəzinin həddindən artıq işləməsi. Davamlı sürətli nəbz, arıqlama, əsəbilik, tərləmə, əllərdə titrəyiş. Vəzinin zəif işləməsi isə əksinə, nəbzi yavaşlada bilər.
  • Qan azlığı. Halsızlıq, solğunluq, azacıq yüklənmədə nəfəs darlığı və güclü döyüntü hissi. Ürək çatışan oksigeni daha tez döyünməklə əvəzləməyə çalışır.
  • Kofein. Qəhvə, güclü çay, enerji içkiləri, tərkibində stimulyator olan bəzi soyuqdəymə və ağrıkəsici vasitələr. Gündəlik miqdarı azaltmaq bəzən hələ müayinəyə qədər hiss olunan fərq yaradır.
  • Bəzi dərmanlar və qida əlavələri. Nəbzə, təzyiqə və qandakı duz-mineral balansına təsir edən vasitələr ritmi dəyişə bilir. Reseptsiz alınanlar, arıqlama məhsulları və bitki əsaslı əlavələr də bu siyahıya daxildir; həkimə hamısını göstərmək lazımdır.
  • Yuxusuzluq və yuxu rejiminin pozulması. Gecə növbələri, yuxunun az olması. Yuxuda tənəffüsün dayanması, yəni apnoe, gecə ritm pozuntularının ayrıca səbəbidir və xor çəkmə, gündüz yuxululuğu ilə birlikdə gedir.
  • Spirtli içkilər. Həm bir dəfəyə çox miqdarda içmək, həm də davamlı istifadə nizamsız ritmin başlamasına təkan verir. Bu əlaqəni xəstələr özləri çox vaxt gec fərq edir.

Buna görə ritm şikayəti ilə müraciət edən insanda əvvəlcə bu ürəkdən kənar səbəblər nəzərdən keçirilir və şikayətə uyğun laborator analizlər planlaşdırılır. Hansı analizin lazım olduğunu şikayətin xarakteri və müayinə tapıntıları müəyyən edir — hazır, hamı üçün eyni analiz paketi yoxdur. Ancaq bu istiqamət heç yoxlanılmadan aritmiyaya "ürək problemi" damğası vurmaq tələsik olar.

Müayinə yolu: EKQ-dən elektrofizioloji mərhələyə qədər

1. EKQ

Elektrokardioqramma ürəyin elektrik fəaliyyətini bir neçə saniyə ərzində yazır. Tez, əlçatan və çox məlumatlı üsuldur: ritmin mənbəyini, keçiricilik problemlərini, keçmiş infarkt izlərini, mədəciklərin yüklənməsini göstərir.

Bir məhdudiyyəti var — yalnız çəkildiyi anı əks etdirir. Şikayət gündə bir dəfə, beş dəqiqəlik epizod şəklində olursa, EKQ tamamilə normal çıxa bilər. Normal EKQ "ritm pozuntusu yoxdur" demək deyil, "çəkilən anda yox idi" deməkdir. Bu fərq çox vaxt xəstələri çaşdırır.

2. Holter monitorinqi — 24–72 saat

Kiçik cihaz dəriyə bərkidilən elektrodlarla ritmi bir gündən üç günə qədər fasiləsiz yazır. Xəstə adi gününü yaşayır, işə gedir, gecə yatır və şikayət olan vaxtları saatı ilə qeyd edir.

Nəticə oxunarkən həkim iki şeyi üst-üstə qoyur: xəstənin nə vaxt narahatlıq hiss etdiyini və o anda ürəyin nə etdiyini. Bəzən ortaya çıxır ki, "atlanma" hissi zamanı ritm tam nizamlıdır; bu da dəyərli cavabdır. Epizodlar seyrək olduqda daha uzun müddətli qeydiyyat üsulları müzakirə edilir.

3. Ürəyin quruluşunun qiymətləndirilməsi

Ekokardioqrafiya, yəni ürəyin ultrasəs müayinəsi, əzələnin gücünü, qapaqları, qulaqcıqların ölçüsünü göstərir. Bu, "ritm niyə pozulur" sualına cavab axtarmaq üçündür: genişlənmiş qulaqcıq, qapaq problemi və ya zəifləmiş əzələ nizamsız ritmin zəmini ola bilər. Bu müayinənin lazım olub-olmadığını klinik mənzərə və EKQ tapıntıları müəyyən edir.

4. Yüklənmə testi

Şikayət hərəkət, pilləkən, idman zamanı yaranırsa, ritmi yüklənmə altında görmək lazımdır. Xəstə həkim nəzarətində qaçış zolağında və ya velosiped ergometrində işləyərkən EKQ və arterial təzyiq izlənilir. Test həm yüklənmə ilə bağlı ritm pozuntularını, həm də ürək əzələsinin qan təchizatındakı çatışmazlığı üzə çıxara bilir. Hər xəstə üçün göstəriş deyil və vəziyyəti qeyri-sabit olan insanda aparılmır.

5. Elektrofizioloji müayinə (EPS) — göstəriş olduqda

Bəzi hallarda səthdən aparılan qeydiyyat cavab vermir: epizod çox qısadır, mənbəyi dəqiqləşmir, yaxud müalicə planı üçün ritmin ürəyin hansı nöqtəsindən başladığını dəqiq bilmək lazımdır. Belə vəziyyətlərdə elektrofizioloji müayinə müzakirəyə çıxır: damar yolu ilə ürəyə nazik kateterlər çatdırılır və elektrik xəritəsi daxildən çıxarılır.

Bu, invaziv müayinədir və öz riskləri var. Kateterin daxil edildiyi damar nahiyəsində qansızma, qan yığılması və ya damarın zədələnməsi ola bilər; müayinə zamanı ritm qəsdən provokasiya edildiyi üçün keçici döyüntü, təzyiq dəyişikliyi baş verir; nadir hallarda daha ciddi ağırlaşmalar mümkündür. Ona görə fayda ilə risk hər xəstədə ayrıca müqayisə edilir və müayinə yalnız cavabın müalicə qərarını real şəkildə dəyişdirəcəyi hallarda planlaşdırılır.

Bunu aydın demək lazımdır: EPS hər döyüntü şikayəti üçün nəzərdə tutulan rutin addım deyil. O, müayinənin əvvəlki mərhələləri nəticə vermədikdə və ya aritmiyanın xarakteri buna əsas verdikdə, elektrofizioloji sahə ilə məşğul olan mütəxəssisə yönləndirmə ilə planlaşdırılır.

Dr. Şəfa Şahbazova ritm şikayəti ilə müraciət edən xəstəni klinik olaraq qiymətləndirir, hansı müayinələrin lazım olduğunu müəyyən edir və EKQ ilə ritm qeydiyyatının nəticələrini şikayət mənzərəsi ilə birlikdə şərh edir. Ürəyin quruluşunu göstərən müayinə və yüklənmə testi göstəriş olduqda planlaşdırılır, nəticələri ümumi qiymətləndirmədə nəzərə alınır. İnvaziv elektrofizioloji mərhələ tələb olunduqda xəstə bu sahə ilə məşğul olan mütəxəssisə yönləndirilir.

Evdə nə qeyd etmək faydalıdır

Qəbulda çox işə yarayan material xəstənin öz qeydləridir. Bir dəftər səhifəsi və ya telefonda qeyd kifayətdir:

  • Başlanğıc. Nə vaxt başladı, qəfil oldu, yoxsa tədricən artdı?
  • Müddət. Bir neçə saniyə, dəqiqələr, saatlar?
  • Nəbz. Epizod zamanı biləkdən 30 saniyə saymaq və rəqəmi ikiyə vurmaq kifayətdir. Sayarkən ritmin nizamlı, yoxsa nizamsız olduğunu da yazın — bu, rəqəmin özündən daha vacibdir. Nizamsız ritmdə ev tonometrləri və qol saatları səhv göstərə bilər, ona görə əl ilə sayma dəyərlidir.
  • Şərait. Qəhvə, alkoqol, yuxusuz gecə, ağır yemək, stress, idman, hərarət, aybaşı dövrü, yeni başlanan dərman.
  • Yanaşı əlamətlər. Göz qaralması, soyuq tər, sinədə ağrı, nəfəs darlığı, bayılma.
  • Necə kəsildi. Özü keçdi, istirahətlə keçdi, yoxsa tibbi müdaxilə lazım oldu?
  • Dərman və əlavələrin siyahısı. Adları və qəbul cədvəli ilə.

Bəzi qol saatları bir kanallı EKQ yazır və ya nizamsız ritm barədə xəbərdarlıq verir. Belə qeydlər son diaqnoz deyil, lakin həkimə istiqamət verə bilir — qəbula gətirin, silməyin.

Nə vaxt gözləmək olmaz

Aşağıdakı hallarda növbə və müayinə tarixi gözlənilmir, təcili yardım — 103 çağırılır:

  • döyüntü ilə birlikdə huşun itməsi və ya buna yaxın hal: göz qaralması, ayaq üstə dayana bilməmək;
  • döyüntü zamanı sinədə sıxıcı, yandırıcı ağrı, xüsusən çənəyə, sol qola, kürəyə yayılırsa;
  • güclü nəfəs darlığı, uzana bilməyəcək dərəcədə hava çatmaması;
  • dodaqların göyərməsi, soyuq tər, ağır zəiflik;
  • nizamsız sürətli döyüntünün saatlarla davam etməsi və keçməməsi;
  • nitqin qəflətən pozulması, üzün bir tərəfinin əyilməsi, əl-ayaqda güc itkisi. Bunlar insult əlamətləridir, burada dəqiqələr önəmlidir.

Bu vəziyyətlərdə özün maşın sürərək xəstəxanaya getmək düzgün deyil; yolda huşun itməsi riski var.

Müalicə barədə qısa qeyd

Müalicə diaqnozdan sonra başlayır və hamı üçün eyni olmur. Bəzi hallarda səbəbin düzəldilməsi — qalxanabənzər vəzinin, qan azlığının, kofeinin, yuxu rejiminin, alkoqolun — kifayət edir. Bəzi aritmiyalarda dərman müalicəsi planlanır. Bir qrup ritm pozuntusunda isə elektrofizioloji müalicə üsulları və ya cihaz implantasiyası müzakirə olunur; bu qərarlar müvafiq sahə mütəxəssisləri ilə birlikdə verilir və hər üsulun öz faydası, öz riski ayrıca izah edilir.

Nəticə etibarilə iki şeyi yadda saxlamaq lazımdır: heç bir müayinə hamı üçün avtomatik göstəriş deyil və heç bir müalicə qərarı klinik qiymətləndirmədən əvvəl verilmir.

Qiymətləndirməni kim aparır

Dr. Şəfa Şahbazova — klinik və invaziv kardioloq. 2024-cü ildən Lux İnternational Hospital-ın Kardiologiya şöbəsinin müdiri və Azərbaycan Tibb Universitetinin III Daxili xəstəliklər kafedrasının müəllimidir. Azərbaycan Kardiologiya Cəmiyyətinin üzvü, Cəmiyyətin Pulmonar Vaskulyar Xəstəliklər işçi qrupunun rəhbəri, həmçinin Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin üzvüdür.

Tez-tez verilən suallar

Bu səhifə ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və fərdi diaqnozu əvəz etmir. Hansı müayinənin və ya müdaxilənin sizə uyğun olduğu klinik qiymətləndirmədən sonra müəyyən edilir.

Qəbul və əlaqə